Chuyển và sửa bàn thờ: làm theo thứ tự nào
Chuyển bàn thờ hoặc sửa nhà có động tới khu thờ là việc làm nhiều gia đình lo lắng nhất trong cả đợt sửa. Không phải vì khó làm, mà vì không ai chắc mình làm có đúng không — và vì đây là chỗ dễ bị người khác làm cho sợ.
Bài này bàn phần thực tế: chuẩn bị gì, làm theo thứ tự nào, và phần lễ nghi nên hiểu tới đâu.
Trước hết: đây là việc bình thường
Chuyển bàn thờ là việc rất nhiều gia đình vẫn làm — khi chuyển nhà, khi sửa nhà, khi con cái ra ở riêng, khi phòng cần đổi công năng. Nó không phải việc cấm kỵ.
Trong tập tục Việt, việc này thường được làm kèm một nghi thức nhỏ — thưa với gia tiên trước khi động, và an vị lại ở chỗ mới. Chi tiết thì mỗi nhà mỗi vùng một lệ và không có bản chuẩn.
Cho nên nếu ai đó nói với bạn rằng chuyển bàn thờ là việc nguy hiểm, phải làm lễ lớn và phải mua bộ này bộ kia, thì nên nghe với thái độ dè chừng. Câu doạ là công cụ bán hàng, không phải nội dung của tập tục.
Chuẩn bị: hỏi người lớn trong nhà trước
Bước đầu tiên không phải là tra mạng mà là hỏi người lớn trong họ — bố mẹ, bác, người giữ việc thờ tự. Họ biết lệ nhà mình, và lệ nhà mình mới là cái đáng theo.
Mấy câu cụ thể nên hỏi: nhà mình thường làm gì khi động tới bàn thờ; ai là người đứng ra; có cần báo với ai trong họ không; đồ thờ nào là đồ cũ cần giữ nguyên.
Nếu không còn ai để hỏi thì làm đơn giản theo cách nhiều gia đình vẫn làm — thắp hương thưa trước khi động, và thắp hương an vị sau khi xong. Lòng thành là phần chính, và điều đó thì không ai phủ nhận.
Thứ tự làm — phần thực tế
Một: chuẩn bị chỗ mới trước. Lau sạch, để khô, và bắt giá đỡ nếu là bàn thờ treo. Đừng hạ bàn thờ cũ xuống rồi mới đi tìm chỗ — khoảng thời gian bàn thờ nằm dưới đất là thứ mọi gia đình đều muốn ngắn nhất có thể.
Hai: chụp ảnh bố cục hiện tại. Nghe thực dụng nhưng rất có ích — bát hương đặt đâu, đèn ở đâu, ảnh thờ xếp thế nào. Bày lại cho đúng thì dễ hơn nhiều so với cố nhớ.
Ba: thắp hương thưa theo lệ nhà mình trước khi động.
Bốn: dọn đồ theo thứ tự từ nhỏ tới lớn. Ảnh thờ, đèn, chén nước, lọ hoa trước; bát hương sau cùng. Mỗi món bọc riêng bằng vải hoặc giấy mềm.
Năm: bê bát hương bằng hai tay, giữ thăng bằng, không nghiêng. Bát hương đầy tro khá nặng và tro đổ ra thì vừa bẩn vừa khiến người trong nhà khó chịu. Nếu quãng đường xa thì phủ một tờ giấy lên miệng bát và buộc nhẹ.
Sáu: an vị ở chỗ mới, bày lại theo ảnh đã chụp, rồi thắp hương.
Cả quá trình nên làm gọn trong một buổi, và nên làm lúc nhà yên — không phải lúc thợ đang đục tường ầm ầm.
Khi sửa nhà mà chưa chuyển hẳn
Rất phổ biến: sửa phòng có bàn thờ, hoặc sơn lại tường sau bàn thờ, nhưng bàn thờ vẫn ở chỗ cũ.
Che phủ kỹ. Bụi xây dựng bám vào đồ thờ là chuyện phiền nhất trong cả đợt sửa. Phủ vải hoặc nilon toàn bộ, và nói rõ với thợ đây là khu không được để đồ nghề lên.
Nếu phải di dời tạm thì chuẩn bị một chỗ tạm tử tế — một cái bàn cao, sạch, ở phòng yên tĩnh — chứ đừng để dưới sàn hay trên chồng vật liệu.
Thắp hương thưa trước khi bắt đầu sửa, nhiều gia đình vẫn làm, và nó cũng là cách đánh dấu để cả nhà và thợ đều biết khu đó cần giữ ý.
Dọn sạch bụi trước khi thắp hương lại. Bụi xây dựng khô bám vào chân hương là chuyện phải xử lý, và nó cũng liên quan tới an toàn cháy.
Phần an toàn khi làm
Bàn thờ treo tường phải bắt chắc. Đây là phần quan trọng nhất về mặt kỹ thuật. Tường thạch cao thì phải bắt vào khung xương hoặc dùng nở chuyên dụng; tường gạch nhẹ thì cần nở phù hợp với vật liệu xốp. Bát hương đầy tro cộng với đồ thờ khá nặng, và bàn thờ rơi là chuyện vừa nguy hiểm vừa đau lòng.
Nếu không chắc thì nhờ thợ — đây là việc đáng trả tiền chứ không nên tự làm theo kinh nghiệm.
Chừa khoảng thoáng phía trên. Nhang cháy thì tàn và khói bốc lên; bàn thờ sát trần hoặc có kệ đè ngay trên thì lâu ngày ám khói và tiềm ẩn rủi ro.
Xa vật dễ cháy. Rèm, giấy, vàng mã, hàng hoá — đặc biệt với nhà vừa ở vừa bán.
Rút bớt chân hương trước khi chuyển. Vừa nhẹ bớt, vừa an toàn — chân hương cũ khô là vật rất dễ bắt lửa.
Đồ thờ cũ: giữ hay thay
Khi chuyển hoặc sửa thì thường nảy ra câu hỏi này. Mấy điểm thực tế:
Còn dùng tốt thì giữ. Bát hương, chân đèn, lọ hoa dùng được nhiều chục năm, và đồ đã dùng quen thường có giá trị tình cảm với người lớn trong nhà.
Nứt vỡ thì thay. Đây là lý do rõ ràng và ai cũng đồng ý.
Đồ cũ thay ra thì mỗi nhà mỗi lệ — có nhà hoá, có nhà gửi tới nơi thờ tự, có nhà cất giữ. Làm theo lệ nhà mình, và không cần ai hướng dẫn.
Đừng để người bán quyết hộ. Kịch bản quen thuộc là người ta nhìn bộ đồ thờ của bạn rồi nói phải thay hết cho đồng bộ. Đồ thờ không có hạn sử dụng, và việc thay hay không là quyết định của gia đình.
Mấy câu hay nghe và cách hiểu
"Phải xem ngày mới được chuyển." Nhiều gia đình có xem, và đó là lựa chọn của mỗi nhà. Nhưng nếu việc có ràng buộc thời gian thật — hết hạn thuê nhà, thợ đã hẹn, mùa mưa sắp tới — thì làm theo ràng buộc đó hợp lý hơn là hoãn. Các hệ chọn ngày vốn cũng không thống nhất với nhau.
"Chuyển bàn thờ phải có thầy." Không bắt buộc. Rất nhiều gia đình tự làm theo lệ nhà mình.
"Bàn thờ mới phải làm lễ khai quang." Khai quang trong thực hành dân gian thường gắn với tượng thờ; với bàn thờ và đồ thờ thông thường thì phần lớn gia đình chỉ lau sạch rồi an vị.
"Không làm đúng thì trong nhà gặp chuyện." Câu doạ. Không có trong tập tục nào, và nó gần như luôn đi kèm với một dịch vụ hoặc một bộ đồ phải mua.
Tóm lại
Chuyển bàn thờ là việc bình thường mà rất nhiều gia đình vẫn làm. Hỏi người lớn trong nhà về lệ nhà mình trước khi tra bất cứ đâu. Chuẩn bị chỗ mới xong rồi mới hạ bàn thờ cũ, chụp ảnh bố cục để bày lại cho đúng, bê bát hương bằng hai tay và rút bớt chân hương trước. Phần quan trọng nhất về kỹ thuật là bắt giá đỡ cho chắc — việc này đáng nhờ thợ. Và đừng để ai dùng nỗi sợ để bán cho mình một bộ đồ thờ mới.