Đồ thờ bằng gỗ: chống mối mọt, chống nứt và xử khi đã hỏng
Phần lớn bàn thờ và đồ thờ trong nhà Việt làm bằng gỗ, và gỗ là chất liệu kén nhất trong nhà: sợ ẩm, sợ khô quá, sợ nhiệt, và có thêm một rủi ro riêng là mối mọt. Bài này bàn cách giữ, và cách xử khi đã hỏng.
Phần nghi thức thì tuỳ nếp từng nhà — người lớn trong gia đình là nguồn đáng tin nhất cho phần đó. Bài này chỉ bàn phần chăm giữ vật chất.
Ba thứ hại gỗ, theo thứ tự
Ẩm. Gỗ hút ẩm và nhả ẩm theo không khí. Ở nơi ẩm kéo dài thì bề mặt mốc, lớp hoàn thiện bong, và mối dán yếu đi.
Khô quá và thay đổi đột ngột. Đây là nguyên nhân nứt. Gỗ nở ra co vào theo độ ẩm, và khi đổi nhanh thì nó nứt ở chỗ yếu nhất. Điều hoà thổi thẳng vào bàn thờ trong thời gian dài là tình huống điển hình.
Nhiệt. Đèn nóng đặt sát, nến cháy gần, hoặc mặt trời chiếu thẳng — cả ba đều làm gỗ khô cục bộ rồi nứt, và làm lớp hoàn thiện xuống cấp.
Rút ra: chỗ tốt cho đồ gỗ là nơi nhiệt độ và độ ẩm tương đối ổn định, thoáng nhưng không có luồng thổi thẳng, và không nắng chiếu trực tiếp.
Mối mọt: nhận ra sớm
Mối và mọt là hai thứ khác nhau, nhưng dấu hiệu ban đầu thì đều nhỏ và dễ bỏ qua.
Dấu hiệu mọt: những lỗ tròn nhỏ trên mặt gỗ, và bột gỗ mịn rơi bên dưới — thường thấy trên mặt kê hoặc trên sàn ngay dưới món đồ. Bột mới rơi có màu sáng hơn gỗ cũ.
Dấu hiệu mối: đường đất nhỏ chạy trên tường hoặc trên chân đồ; gỗ nghe rỗng khi gõ nhẹ; bề mặt trông còn nguyên nhưng ấn vào thấy mềm hoặc lún.
Nơi nên kiểm: chân và đế — chỗ tiếp xúc với sàn; mặt sau áp tường; và gầm, tức mặt dưới của mặt bàn.
Cách kiểm đơn giản: mỗi vài tháng lau một lượt rồi nhìn xem có bột gỗ mới không. Lau sạch một lần, vài tuần sau quay lại — nếu lại có bột thì đang có hoạt động bên trong.
Khi phát hiện mối mọt
Việc đầu tiên là xác định phạm vi, vì cách xử khác hẳn nhau:
Nếu chỉ một món bị, tách nó ra khỏi các đồ gỗ khác ngay — mọt lan sang món bên cạnh, nhất là khi kê sát nhau.
Nếu thấy đường mối trên tường hoặc dưới sàn, thì vấn đề không nằm ở món đồ mà ở căn nhà, và đó là việc của đơn vị xử lý chuyên nghiệp. Xử một món trong khi tổ vẫn ở trong tường thì nó quay lại.
Về cách xử cụ thể: nên hỏi đơn vị có chuyên môn thay vì tự mua hoá chất dùng bừa. Lý do rất thực tế — hoá chất diệt côn trùng dùng trong nhà cần đúng loại, đúng liều và đúng cách thông gió, và bàn thờ lại là nơi thường xuyên có lửa, có người đứng gần, có đồ ăn đặt lên. Đây không phải chỗ để thử.
Nếu bạn muốn hỏi cho rõ trước khi gọi ai, mấy câu đáng hỏi: xử bằng cách nào, có cần dọn đồ ra khỏi phòng không, sau bao lâu thì dùng phòng lại được, và có bảo hành không.
Phòng trước cho đỡ phải chữa
- Không kê sát tường. Chừa khe vài centimet cho thoáng, nhất là tường ngoài hoặc tường hay thấm.
- Không kê trực tiếp lên nền ẩm. Chân gỗ chạm nền ẩm là đường vào phổ biến nhất.
- Đừng để nước đọng trên mặt gỗ — nước hoa cúng đổ, nước từ lọ hoa, hoặc hơi nước từ đồ ăn nóng đặt lên.
- Lau khô ngay mỗi khi có nước rơi, đừng để tự bay hơi.
- Tránh luồng điều hoà thổi thẳng và tránh đặt sát nguồn nhiệt.
- Kiểm định kỳ mặt sau và mặt dưới — hai chỗ không ai nhìn.
Lau và dưỡng đúng cách
Lau bụi bằng khăn khô mềm là việc chính, và với đồ thờ thì nên dùng khăn riêng, không dùng chung với khăn lau nhà.
Lau kỹ hơn thì dùng khăn ẩm vắt thật kiệt, rồi lau khô ngay. Đừng để bề mặt còn ướt.
Không dùng: cồn, chất tẩy, nước rửa chén đậm đặc, và nước nóng. Chúng làm hỏng lớp hoàn thiện, và lớp hoàn thiện hỏng thì gỗ bên dưới hút ẩm nhanh hơn hẳn.
Dầu dưỡng gỗ thì tuỳ loại hoàn thiện. Gỗ phủ sơn hoặc phủ bóng thì dầu chỉ nằm trên bề mặt, không thấm, và để lại lớp dính bám bụi. Nếu không chắc đồ nhà mình hoàn thiện kiểu gì, hỏi nơi làm hoặc thợ mộc trước khi bôi bất cứ thứ gì.
Với sáp nến bám: để nguội hẳn rồi cạo nhẹ bằng vật không sắc như thẻ nhựa. Đừng cạy khi còn nóng vì sáp nóng thấm sâu hơn.
Với ám khói lâu ngày: lau dần nhiều lần bằng khăn ẩm vắt kiệt, đừng chà mạnh một lần — chà mạnh làm mòn lớp hoàn thiện và chỗ đó sẽ khác màu.
Nứt: loại nào để yên, loại nào xử
Nứt chân chim nhỏ trên bề mặt — thường là lớp hoàn thiện, không ảnh hưởng kết cấu, và với đồ gỗ tự nhiên thì đây là chuyện theo thời gian.
Nứt dọc thớ — gỗ co ngót, khá phổ biến. Nếu không rộng thêm thì có thể để vậy; nếu rộng dần thì nên đưa cho thợ mộc.
Nứt ở mộng, ở chỗ nối, hoặc chân bàn lung lay — đây là chuyện kết cấu. Với bàn thờ thì đặc biệt quan trọng vì trên đó có lửa và có đồ nặng. Đừng để tự đổ.
Cách theo dõi: chụp ảnh có đặt thước cạnh vết nứt, ghi ngày, vài tháng sau chụp lại. Rộng ra thì bạn có bằng chứng thay vì cảm giác.
Và đừng tự dán bằng keo thông thường với món có giá trị — keo sai loại ngấm vào, ố vàng, và làm mất khả năng phục chế đúng cách. Thợ mộc có vật liệu riêng cho việc này.
Khi món đã hỏng nhiều
Có mấy hướng, và nên hỏi trong nhà trước khi quyết vì đây là đồ mang ý nghĩa với cả gia đình.
Sửa nếu phần hỏng khu trú và khung còn tốt. Hỏi thợ ba điều trước: sửa xong nhìn thế nào, có thay phần nào bằng gỗ mới không, và chi phí.
Thay mới nếu mối đã ăn rỗng hoặc kết cấu không còn an toàn. Về phần xử lý món cũ thì tuỳ nếp nhà — hỏi người lớn trong gia đình hoặc người trong truyền thống mà gia đình theo.
Điều nên tránh: để một món đã yếu kết cấu tiếp tục dùng vì ngại thay. Với một mặt bàn có lửa và có đồ nặng thì đó là rủi ro thật.
Tóm lại
Ba thứ hại gỗ là ẩm, khô quá kèm thay đổi đột ngột, và nhiệt. Chỗ tốt là nơi ổn định, thoáng nhưng không có luồng thổi thẳng, không nắng chiếu trực tiếp.
Kiểm mối mọt bằng cách lau sạch rồi vài tuần sau xem có bột gỗ mới không, và nhớ nhìn mặt sau với mặt dưới. Phát hiện thì tách món ra và hỏi đơn vị chuyên môn — đừng tự dùng hoá chất ở nơi thường xuyên có lửa và có đồ ăn. Lau bằng khăn riêng, vắt thật kiệt, lau khô ngay.