Thờ cúng khi ở chung với người khác: ở ghép, ở trọ có chủ nhà, ký túc xá
Ở một mình thì mọi việc do mình quyết. Nhưng rất nhiều người trẻ đang ở ghép với bạn, ở trọ có chủ nhà sống cùng, hoặc ở ký túc xá — và ở đó thì một nếp rất riêng tư như thắp hương cho ông bà lại trở thành chuyện có người khác chứng kiến.
Bài này nói về cách giữ nếp trong hoàn cảnh đó: làm được tới đâu, nói với người ở cùng thế nào, và mấy cách gọn khi không thể lập bàn thờ.
Hỏi trước, đừng làm rồi mới nói
Đây là điều quan trọng nhất và cũng dễ bị bỏ qua nhất, vì với nhiều người thì đây là chuyện hiển nhiên trong nhà mình.
Với chủ nhà, hỏi ngay từ lúc xem phòng chứ đừng đợi dọn vào rồi mới hỏi. Câu hỏi đơn giản: nhà mình có cho thắp hương trong phòng không ạ. Nhiều chủ nhà không cho vì lo cháy, và biết trước thì bạn còn chọn được chỗ khác hoặc chọn cách khác.
Với bạn ở ghép, nói trước khi bày gì ra. Không phải xin phép — đó là phòng của bạn nữa — mà là báo, để người kia không bất ngờ. Người theo tín ngưỡng khác, người dị ứng khói, người sợ lửa đều có lý do chính đáng để lên tiếng, và nghe trước bao giờ cũng êm hơn nghe sau.
Ở ký túc xá thì phải theo nội quy, và phần lớn nội quy cấm lửa. Đây không phải chuyện thương lượng được, nên nên tìm cách khác ngay từ đầu.
Khi không được thắp hương
Đây là tình huống phổ biến nhất, và nó không có nghĩa là không giữ được nếp.
Nhiều người chọn cách gọn: một tấm ảnh nhỏ đặt trong hộp hoặc trong ngăn kéo, mở ra vào ngày rằm mùng một, thắp một ngọn đèn điện nhỏ, đặt một ly nước hoặc một đĩa quả nhỏ, rồi khấn thầm. Không khói, không lửa, không ai biết nếu bạn không muốn ai biết.
Đèn điện dạng nến giả là lựa chọn rất hay dùng trong hoàn cảnh này. Nó cho đúng cái cần — một điểm sáng để hướng về — mà bỏ đi phần rủi ro.
Và nếu bạn muốn có khói, thì ra ngoài: sân chung, ban công thoáng, hoặc tới chùa gần nhà vào ngày đó. Nhiều người ở trọ chọn cách này và thấy trọn vẹn hơn là thắp lén trong phòng kín.
Khi được phép nhưng ở chung phòng
Nếu chủ nhà đồng ý và bạn cùng phòng không phản đối, thì vẫn nên tự đặt ra mấy giới hạn — chúng giúp việc này không thành gánh nặng cho người kia.
Chọn giờ. Làm vào lúc người kia không có nhà, hoặc vào giờ họ không ngủ. Mùi hương trong phòng kín đọng rất lâu.
Chọn lượng. Một nén là đủ trong phòng nhỏ. Cắm cả bó trong phòng mười mấy mét vuông là quá nhiều cho bất kỳ ai.
Mở cửa và bật quạt. Trong suốt thời gian thắp, không phải sau khi tàn.
Không rời phòng khi còn cháy. Đây là điều không có ngoại lệ, nhất là trong phòng trọ nhiều đồ vải và dây điện.
Chỗ đặt. Mặt phẳng không cháy, cách rèm và chăn gối một khoảng rõ ràng, không đặt trên nóc tủ gần trần.
Chỗ đặt trong một căn phòng không có chỗ
Phòng trọ thường chỉ có giường, tủ, bàn. Không có chỗ nào là chỗ trang trọng, và đó chính là điều làm nhiều người ngại.
Thực tế thì một kệ nhỏ gắn tường cao hơn tầm ngồi, hoặc mặt trên của tủ quần áo, là chỗ nhiều người dùng. Điều đáng cân là ba thứ: cao hơn đầu giường, không nằm trong tầm với của người ngồi ăn hoặc làm việc, và không đối diện thẳng nhà vệ sinh nếu phòng có cửa mở thẳng.
Nếu thật sự không có chỗ, thì một hộp gỗ nhỏ có nắp đặt trên tủ là giải pháp nhiều người ở trọ dùng: đóng lại thì là một cái hộp bình thường, mở ra thì là chỗ để hướng về. Gọn, mang đi được, và không làm người ở cùng thấy khó xử.
Khi người ở cùng theo tín ngưỡng khác
Điều nên nhớ: họ cũng đang ở trong hoàn cảnh y như bạn — muốn giữ nếp của mình trong một không gian không hoàn toàn là của mình.
Cách nhiều người thấy êm là thoả thuận đối xứng: mỗi người có một góc riêng, không ai bình luận về góc của người kia, và cả hai cùng giữ mấy giới hạn chung về lửa, khói và tiếng. Thoả thuận đối xứng thì không ai thấy mình phải nhường.
Điều nên tránh là tranh luận về việc bên nào đúng. Trong một căn phòng mười mấy mét vuông thì cuộc tranh luận đó không có chỗ, và nó làm hỏng phần còn lại của việc ở chung.
Và nếu người kia tỏ ra khó chịu thật sự, hãy hỏi cụ thể họ khó chịu vì điều gì — rất thường là vì khói hoặc vì lo cháy, chứ không phải vì bản thân việc bạn làm. Biết đúng lý do thì xử được ngay.
Khi về quê và khi chuyển đi
Với người ở xa, một phần lớn việc thờ cúng vẫn nằm ở nhà bố mẹ. Nên nếp ở phòng trọ thường chỉ là phần nhỏ, và đừng tự áp lực rằng mình phải làm đủ như ở nhà.
Khi chuyển trọ, đồ trong nhóm này nên gói riêng và mang theo người thay vì để lẫn vào thùng đồ chung — vừa tránh vỡ, vừa đúng với cảm giác của phần lớn người về việc này.
Và trước khi trả phòng, dọn sạch chỗ đã đặt: lau vết sáp, vết khói ám trên tường. Đây vừa là phép lịch sự với chủ nhà, vừa liên quan tới tiền cọc — vết ám khói trên tường sơn là một trong những khoản chủ nhà hay trừ.
Ngày giỗ khi đang ở trọ
Đây là ngày mà người ở xa thấy hụt nhất, vì ở quê thì cả nhà quây quần còn ở đây thì chỉ có một căn phòng và một buổi tối.
Cách nhiều người làm và thấy đủ: gọi về nhà đúng ngày, dù chỉ vài phút; tự làm một mâm nhỏ theo khả năng — một đĩa quả, một bát cơm, thứ mà người mất từng thích; và nếu có bạn cùng quê thì nấu chung một bữa. Phần quan trọng là dành ra một khoảng thời gian cho việc đó, chứ không phải bày được bao nhiêu món.
Nếu hôm đó bận không làm được thì làm vào tối gần nhất. Nhiều nhà xem việc nhớ tới quan trọng hơn việc đúng ngày, nhất là với con cháu ở xa.
Khi bạn cùng phòng cũng muốn làm chung
Thỉnh thoảng chuyện này thành ra dễ chịu bất ngờ: hai người cùng quê, cùng nếp, thì góp lại làm chung một góc còn đầm ấm hơn mỗi người một kiểu.
Nếu vậy thì nên nói rõ vài thứ từ đầu cho khỏi lấn cấn về sau: ai lo mua đồ, chia tiền thế nào, ngày nào của ai, và ai dọn. Nghe khô khan nhưng chính mấy chuyện nhỏ đó là chỗ hay sinh chuyện giữa những người ở ghép.
Và nếu hai người khác nếp — khác vùng miền, khác cách làm — thì cứ để mỗi người làm theo nếp của mình trong cùng một góc. Không cần thống nhất thành một kiểu chung.
Ba điều gọn lại
Một, hỏi chủ nhà ngay từ lúc xem phòng, và báo với người ở ghép trước khi bày gì ra.
Hai, không được thắp hương thì vẫn giữ nếp được: ảnh nhỏ, đèn điện, ly nước, khấn thầm. Muốn có khói thì ra ngoài hoặc tới chùa.
Ba, khi được phép thì tự đặt giới hạn về giờ, về lượng, và không bao giờ rời phòng khi còn cháy.