Bàn thờ khi một nhà phải lo hương khói cho cả hai bên
Một cặp vợ chồng ở riêng, cả hai đều là con một hoặc đều là người duy nhất còn lại lo việc hương khói cho bên mình. Hoặc con gái lấy chồng xa nhưng nhà bố mẹ đẻ không còn ai. Hoặc hai anh em đều ở xa quê, bàn thờ ông bà không ai giữ.
Những tình huống này ngày càng nhiều, và chúng đặt ra một câu hỏi mà nếp cũ không chuẩn bị sẵn câu trả lời: một căn nhà lo hương khói cho hai bên thì sắp xếp thế nào?
Nói trước cho rõ: không có một cách đúng duy nhất. Nếp mỗi vùng khác nhau, mỗi dòng họ khác nhau, và ngay trong một nhà hai thế hệ cũng có thể nghĩ khác nhau. Bài này không nói nên làm thế nào cho đúng, mà nói những chỗ cần bàn cho rõ và những chỗ xử lý được bằng việc thật.
Phần khó nhất không phải chuyện bày biện
Nhiều người bước vào chuyện này bằng câu hỏi kỹ thuật: đặt một bàn hay hai bàn, bát hương mấy cái, cao thấp thế nào.
Nhưng phần làm người ta mệt thường không nằm ở đó. Nó nằm ở chỗ mỗi bên gia đình có kỳ vọng riêng mà ít khi nói thẳng ra: bên này nghĩ đương nhiên là phải thế này, bên kia nghĩ đương nhiên là phải thế kia, và cả hai đều tưởng chuyện đó rõ ràng tới mức không cần bàn.
Nên việc trước tiên là hỏi cho rõ, sớm, và hỏi bằng câu hỏi thật: ông bà mong con cháu làm thế nào? Hỏi khi chưa có chuyện gì thì nhẹ nhàng; hỏi lúc đã xảy ra việc thì thành tranh luận.
Ba cách bố trí mà các nhà thường chọn
Một khu thờ chung. Cùng một bàn hoặc cùng một khu vực, có cách phân định giữa hai bên. Gọn về chỗ, và với nhà phố hay căn hộ thì nhiều khi đây là lựa chọn duy nhất khả thi.
Hai khu riêng ở hai chỗ. Nếu nhà đủ rộng. Ưu điểm là không phải bàn chuyện xếp bên nào trước bên nào, vì mỗi bên có chỗ của mình.
Một khu chính ở nhà, một phần gửi về quê. Bên nào vẫn còn nhà thờ họ hoặc còn người ở quê lo được thì phần đó để nguyên ở quê, nhà mình chỉ giữ phần của bên còn lại cộng với một chỗ nhỏ để nhớ.
Cách nào cũng có nhà đang làm và làm yên ổn. Điều quyết định không phải cách nào đúng hơn mà là cả hai bên có biết và có đồng ý hay không.
Nếu chọn chung một khu
Đây là cách hay gặp nhất, và cũng là cách nhiều câu hỏi nhất. Mấy điểm thường phải chốt:
- Có phân định giữa hai bên không — bằng bát hương riêng, bằng ảnh riêng, bằng vị trí. Một số nhà phân rõ, một số nhà để chung hoàn toàn. Đây là chỗ nên hỏi người lớn hai bên chứ đừng tự quyết.
- Thứ tự xếp. Nếu có phân định thì phải có một cách xếp, và cách xếp nào cũng sẽ có người thấy hợp người thấy chưa hợp. Bàn trước một lần thì không ai phải im lặng khó chịu về sau.
- Ngày giỗ trùng nhau. Chuyện rất thực tế và ít ai nghĩ tới cho tới khi gặp. Làm chung một bữa hay tách hai ngày — bàn trước cho gọn.
- Ai đứng khấn. Với nhiều gia đình đây là chi tiết mang ý nghĩa lớn, và cũng là chi tiết hay gây tủi thân nếu mặc nhiên bỏ qua một bên.
Phần việc thật, chia cho rõ
Ngoài phần nếp, có một phần rất đời thường: lo hương khói cho hai bên là gấp đôi công việc — gấp đôi ngày giỗ, gấp đôi dịp lễ, gấp đôi chi phí, gấp đôi những chuyến về quê.
Chỗ này hay hỏng theo một kiểu quen thuộc: việc dồn hết vào một người trong nhà, thường là người vốn đã lo phần lớn việc nhà, và dồn dần tới mức thành mặc định mà không ai từng quyết cả.
Cách phòng đơn giản: viết ra một cuốn lịch chung cho cả hai bên — ngày nào, việc gì, ai lo, bao nhiêu tiền. Viết ra thì thấy khối lượng thật, và thấy rồi thì việc chia lại diễn ra tự nhiên chứ không cần ai phải mở lời phàn nàn.
Cũng nên bàn thẳng phần tiền. Lo hai bên là một khoản cố định hằng năm, và tính trước rồi rải đều thì dễ thở hơn nhiều so với mỗi lần tới dịp lại xoay.
Khi hai bên có nếp khác nhau
Rất hay gặp, nhất là khi hai người khác vùng miền: bên này cúng chay, bên kia cúng mặn; bên này làm vào ngày âm, bên kia làm ngày dương; bên này đặt nặng lễ vật, bên kia làm gọn.
Cách thu xếp ít va chạm nhất là làm theo nếp của bên đó cho phần của bên đó, thay vì tìm một cách chung dung hoà. Dung hoà nghe hợp lý nhưng thường làm cả hai bên thấy không giống nếp nhà mình.
Nếu có điểm nào thật sự không dung được — chẳng hạn khác tín ngưỡng — thì đó là chuyện phải nói thẳng với cả hai bên chứ không phải chuyện người trẻ tự xoay trong im lặng. Và nếu cần một người đứng giữa, thường người lớn tuổi được cả hai bên nể là lựa chọn tốt hơn một người ngoài.
Khi nhà chật
Với căn hộ và nhà phố nhỏ, phần bàn bạc còn phải tính thêm chỗ.
Mấy hướng làm được: dùng một khu thờ nhỏ gọn thay vì bộ đầy đủ; chọn dạng tủ thờ đứng thay cho bàn rộng; và giữ đúng phần an toàn — không đặt sát rèm, sát đồ dễ cháy, không đặt ở chỗ người trong nhà hay va phải, và nếu ở căn hộ thì chú ý đầu báo khói cùng nội quy toà nhà.
Nhà thật sự không đủ chỗ cho hai khu thì nói thẳng với hai bên như một sự thật về căn nhà, không phải như một lời xin lỗi. Người lớn phần lớn hiểu chuyện nhà cửa; cái làm họ buồn thường là bị bỏ qua chứ không phải bị thiếu chỗ.
Ghi lại — việc có ích nhất và dễ bị bỏ qua nhất
Một cuốn sổ hoặc một tệp ghi chung, có mấy thứ này là đủ dùng nhiều chục năm:
Ngày giỗ của từng người, bên nào. Ảnh và tên đầy đủ, kèm quan hệ. Nếp riêng của mỗi bên nếu có. Đồ thờ nào của bên nào, mua hay được truyền lại. Và những gì hai bên đã thoả thuận với nhau.
Việc này quan trọng hơn người ta tưởng, vì thông tin hai bên hiện đang nằm trong trí nhớ của những người lớn tuổi nhất. Khi họ yếu đi thì phần đó mất, và mất hai lần chứ không phải một.
Ba điều gọn lại
Một, không có cách đúng duy nhất — nếp mỗi vùng mỗi họ một khác, nên thứ quyết định không phải chọn cách nào mà là cả hai bên có biết và có đồng ý hay không.
Hai, hỏi sớm và hỏi bằng câu hỏi thật, lúc chưa có việc gì. Hỏi khi đã xảy ra chuyện thì câu hỏi biến thành tranh luận.
Ba, lo hai bên là gấp đôi công việc — viết ra một cuốn lịch chung cho cả ngày giỗ, dịp lễ, chi phí và người lo, để nó không âm thầm dồn hết vào một người.