Chi tiêu cho lễ nghi cả năm: liệt kê ra rồi rải cho đều

Lễ nghi trong năm của một nhà Việt trải khá đều: mấy ngày rằm và mùng một, ngày giỗ, dịp đầu năm, tiết Thanh minh, tháng Bảy, rồi cuối năm. Mỗi lần một ít, nhưng cộng cả năm lại thì đó là một khoản không nhỏ.

Ít nhà ngồi tính khoản đó. Và vì không tính nên nó hay rơi vào đúng lúc khó — dịp lớn trùng với lúc trong nhà đang eo hẹp, rồi phải vay mượn hoặc phải cắt một thứ khác.

Bài này nói về cách nhìn khoản ấy như một dòng chi cả năm, chứ không phải nhiều lần bất ngờ. Không bàn nên chi bao nhiêu — cái đó tuỳ nhà, tuỳ vùng và tuỳ nếp.

Liệt kê ra trước đã

Ngồi một lần, ghi ra tất cả những dịp mà nhà mình thật sự làm trong năm. Ghi theo lịch mà nhà mình dùng — nhiều dịp theo âm lịch nên ngày dương đổi mỗi năm.

Với mỗi dịp, ghi ba thứ: làm ở đâu, ai lo chính, và khoảng bao nhiêu. Con số thì lấy từ năm ngoái nếu nhớ, còn không thì ước cũng được — mục đích là thấy bức tranh cả năm chứ không phải lập dự toán.

Danh sách này thường gây bất ngờ theo hai hướng: có nhà thấy tổng lớn hơn mình tưởng, có nhà thấy hoá ra phần lớn dồn vào hai ba dịp còn lại thì nhẹ.

Tách ba nhóm chi

Trong mỗi dịp, tiền đi vào ba chỗ khác nhau, và ba chỗ ấy co giãn rất khác nhau:

Đồ ăn. Phần lớn nhất ở hầu hết dịp, và cũng là phần dễ điều chỉnh nhất bằng cách làm ít món hơn hoặc nấu ở nhà thay vì đặt.

Đồ lễ và vật phẩm. Hương, hoa, nến, giấy, đồ trang trí. Phần này nhỏ hơn nhưng lặp lại nhiều lần trong năm nên cộng lại đáng kể.

Đi lại và phong bì. Về quê, đi viếng, mừng người khác. Phần này khó cắt nhất vì nó dính tới người khác, và cũng là phần hay bị quên khi ước tính.

Biết tỉ lệ ba nhóm này ở nhà mình thì khi cần co lại, mình biết co ở đâu mà không làm mất phần cốt lõi.

Rải ra thay vì gom lại

Cách nhiều nhà dùng và thấy nhẹ hẳn: lấy tổng cả năm chia đều theo tháng, rồi để riêng khoản đó mỗi tháng — trong một phong bì, một tài khoản phụ, hay chỉ là một dòng ghi chú.

Cách này không làm giảm tổng chi, nhưng nó đổi hẳn cảm giác: dịp lớn tới thì tiền đã có sẵn, không phải xoay.

Và nó còn một cái lợi ít ai nói: khi tiền đã để riêng thì mình quyết tỉnh hơn ở quầy hàng. Không có khoản để sẵn thì dễ hoặc cắt quá tay vì xót, hoặc chi quá tay vì ngại thiếu.

Mua trước ở mấy món chịu được

Có nhóm đồ mua sớm được và để được: hương, nến, giấy, đồ khô, đồ dùng nhiều lần. Mua ngoài mùa cao điểm thì thường dễ chịu hơn và được chọn hơn.

Nhưng nhớ hai điều. Một là chỉ mua trước thứ để được trong điều kiện nhà mình — khí hậu ẩm thì hương và giấy để lâu sẽ hỏng, nên mua vừa phải.

Hai là mua trước không có nghĩa là mua nhiều. Rất dễ biến "mua sớm cho rẻ" thành "mua nhiều rồi để đó", và cuối cùng còn tốn hơn.

Đồ tươi — hoa, quả, thức ăn — thì không mua trước được, và đó thường là phần lớn tiền. Nên đừng kỳ vọng mua sớm giải quyết được nhiều.

Khi năm nay eo hẹp hơn

Chuyện này xảy ra với mọi nhà ở thời điểm nào đó, và không có gì phải giấu.

Cách thường êm nhất là giữ đủ nếp nhưng làm nhỏ lại: vẫn đúng ngày, vẫn đủ phần nghi lễ, nhưng mâm gọn hơn, ít khách hơn. Nếp nằm ở việc có làm hay không, chứ không nằm ở số món trên mâm.

Và nếu trong nhà có người coi trọng hình thức thì nói trước, đừng để tới hôm đó mới thấy khác mọi năm. Nói trước thì thành bàn bạc; để lộ ra thì thành chuyện.

Cái nên tránh là vay để làm cho bằng người. Một dịp lễ làm to mà sau đó cả nhà căng thẳng vì nợ thì không phải điều mà nếp nhà nhắm tới.

Khi nhiều người cùng góp

Với giỗ chung, lễ họ, hoặc dịp mà anh em cùng lo, phần tiền nên nói rõ từ đầu.

Chốt trước ba thứ: ai lo phần nào, mỗi người góp bao nhiêu, và ai giữ tiền. Nói khi chưa tới ngày thì dễ; nói lúc đang bận làm thì dễ va chạm.

Và nên có một người ghi lại — thu bao nhiêu, chi vào đâu, còn lại bao nhiêu. Không phải để ai kiểm ai, mà để lần sau có cái mà dựa vào.

Ghi lại sau mỗi dịp

Ngay sau khi xong, ghi vài dòng khi còn nhớ: mua gì, hết bao nhiêu, thừa món nào, thiếu món nào.

Sau một năm, tập ghi chú đó thành bảng chi cả năm có thật — chính xác hơn nhiều so với ước tính, và dùng được cho năm sau.

Ghi cả phần "thừa nhiều quá" nữa. Đó thường là chỗ cắt được mà không ai thấy thiếu.

Ba điều gọn lại

Một. Liệt kê tất cả dịp trong năm ra một chỗ, mỗi dịp ghi làm ở đâu, ai lo, khoảng bao nhiêu. Nhìn cả năm thì khác hẳn nhìn từng lần.

Hai. Rải đều theo tháng thay vì gom vào lúc có dịp. Không giảm tổng chi, nhưng tới lúc cần thì tiền đã có sẵn và mình quyết tỉnh hơn.

Ba. Năm eo hẹp thì giữ đủ nếp mà làm nhỏ lại — nếp nằm ở chỗ có làm hay không, không nằm ở số món trên mâm. Đừng vay để làm cho bằng người.