Đồ thờ bằng đồng và kim loại: xỉn, đốm xanh, và lau tới đâu thì dừng
Đồ thờ bằng kim loại — bộ tam sự, ngũ sự, chân nến, lọ hoa, đài nước — là nhóm bền nhất trên bàn thờ, và cũng là nhóm gây phân vân nhất khi nó xỉn đi.
Câu hỏi thường gặp: lau cho sáng bóng lại, hay để nguyên? Và nếu lau thì lau tới đâu thì dừng.
Bài này nói phần vật liệu trước, phần nếp sau — vì hai phần đó không giống nhau và trộn vào là khó quyết.
Xỉn, xanh, rỗ: ba thứ khác nhau
Xỉn là lớp ôxy hoá mỏng trên bề mặt, màu sẫm lại. Nó hình thành tự nhiên với đồng và với bạc, và không ăn vào kim loại.
Đốm xanh trên đồ đồng là muối đồng, thường xuất hiện ở chỗ ẩm đọng — chân đế, khe chạm, chỗ tiếp xúc với mặt bàn thờ. Nó là dấu hiệu có ẩm, và nên xử.
Rỗ mặt — bề mặt lỗ chỗ, sờ thấy nhám — là ăn mòn đã đi sâu. Chỗ này không lau lại như cũ được, và mài mạnh chỉ làm mỏng thêm.
Phân biệt ba thứ này quyết định luôn việc nên làm: xỉn thì tuỳ ý, xanh thì xử, rỗ thì dừng lại và tìm nguyên nhân ẩm.
Lau tới đâu thì dừng
Nguyên tắc gọn: lau sạch chứ đừng đánh bóng như mới mỗi lần.
Mỗi lần đánh bóng là một lần lấy đi một lớp rất mỏng. Làm vài lần một năm suốt chục năm thì chi tiết chạm nổi bị mòn, và mấy đường nét mảnh mất dần.
Với đồ có chạm khắc, phần lõm sẫm màu thật ra làm cho hoa văn nổi lên. Đánh bóng sạch cả phần lõm thì bề mặt sáng đều nhưng hoa văn trông phẳng đi.
Cách nhiều nhà làm: lau bụi và lau sáp thường xuyên, còn đánh bóng thì một hai lần một năm vào dịp lớn. Đó là nhịp vừa phải.
Làm sạch theo thứ tự
Bước một: gỡ sáp và bụi khô. Sáp nến thì để nguội cho cứng rồi gỡ bằng vật không sắc — que gỗ, thẻ nhựa. Đừng cạo bằng dao.
Bước hai: lau ẩm. Khăn mềm thấm nước ấm, vắt kiệt. Với khe chạm thì dùng bàn chải lông mềm.
Bước ba: lau khô ngay. Đây là bước quan trọng nhất và hay bị làm qua loa — ẩm đọng lại trong khe chính là nguồn của đốm xanh.
Bước bốn, nếu cần: dùng dung dịch chuyên cho kim loại đó, lượng nhỏ, thử ở góc khuất trước. Xong thì lau lại bằng khăn khô.
Ba bước đầu làm được quanh năm. Bước bốn thì thưa thôi.
Mấy cách truyền miệng: cái nào dùng được
Nhóm này được nhắc nhiều nên nói rõ.
Chanh, giấm, muối — có làm sáng đồng thật, vì đó là a-xít ăn lớp ôxy hoá. Nhưng chúng cũng ăn cả kim loại nếu để lâu, và rất khó rửa sạch hết trong khe chạm. Phần còn sót lại tiếp tục ăn mòn sau khi mình đã cất đi.
Kem đánh răng — có hạt mài mịn, dùng được với vết nhỏ trên mặt phẳng, nhưng làm mờ bề mặt bóng nếu chà nhiều.
Tro bếp — cách cũ, có tác dụng, nhưng độ mịn không đều nên dễ xước.
Nếu đã dùng mấy cách trên thì bắt buộc phải rửa lại thật kỹ và lau khô hoàn toàn. Đó là phần quyết định chứ không phải bản thân cách làm.
Còn với đồ mạ hoặc đồ dát thì đừng dùng cách nào ở trên — lớp phủ rất mỏng, mất rồi không phục hồi được. Chỉ lau khô hoặc lau ẩm nhẹ.
Chặn từ gốc: giữ cho khô
Gần như mọi vấn đề của đồ thờ kim loại đều quay về chuyện ẩm.
Ba việc rẻ mà hiệu quả: lót đế cho món không nằm trực tiếp trên mặt gỗ ẩm, lau khô sau khi thay nước — nước tràn ra chân đài là chuyện thường xảy ra, và thông thoáng khu thờ nếu nó nằm ở góc kín.
Nhà gần biển hoặc nhà ở vùng ẩm thì chu kỳ kiểm nên dày hơn. Mùa nồm là lúc đáng đi một vòng xem có đốm mới không.
Và khi cất đồ thờ chưa dùng tới thì bọc giấy mềm, đừng bọc kín trong túi ni lông — hơi ẩm nhốt bên trong hại hơn để hở.
Phần nếp nhà
Chuyện lau dọn đồ thờ vào lúc nào, ai làm, làm theo trình tự gì thì mỗi nhà một kiểu, và nên hỏi người lớn trong nhà thay vì làm theo bài viết.
Phần vật liệu ở trên thì đúng với mọi nhà, vì đó là chuyện của kim loại. Phần nếp thì không suy từ nhà này sang nhà khác được.
Chỗ hai phần này gặp nhau: nếu nếp nhà chỉ cho lau vào một dịp nhất định mà giữa năm xuất hiện đốm xanh, thì việc lau khô và dời khỏi chỗ ẩm vẫn làm được mà không đụng tới phần nghi lễ. Xử phần ẩm trước, phần còn lại chờ đúng dịp.
Mấy món hay hỏng trước và vì sao
Trong bộ đồ thờ kim loại, không phải món nào cũng xuống như nhau.
Chân nến hỏng trước vì chịu cả nhiệt lẫn sáp. Sáp chảy xuống đọng ở chân, giữ ẩm và giữ bụi; nhiệt thì làm lớp phủ bong nếu là đồ mạ.
Đài nước và lọ hoa hỏng ở trong lòng và ở chân — chỗ tiếp xúc với nước lâu ngày. Đây là hai món nên lau khô kỹ nhất sau mỗi lần thay.
Lư hương thì phần miệng chịu nhiệt nhiều, và tro rơi xuống quanh chân giữ ẩm.
Còn mấy món chỉ đứng trưng — hạc, đỉnh trang trí — thì gần như chỉ bám bụi, và bụi thì dễ xử nhất.
Biết thứ tự này thì phân bổ công sức đúng chỗ: hai ba món ướt và nóng thì để ý thường xuyên, còn lại thì lau theo đợt.
Khi món đã hỏng thật
Có mấy mức, và cách xử khác nhau.
Mòn lớp mạ từng mảng — mạ lại được ở nơi có nghề, nhưng cân giá trước: nhiều khi phí mạ gần bằng mua món mới. Hỏi giá rồi hãy quyết.
Nứt hoặc thủng — hàn được với đồ đồng đặc, nhưng mối hàn sẽ thấy. Với món đặt ở chỗ trang trọng thì cân xem có chấp nhận được không.
Rỗ nặng toàn thân — không cứu được về hình thức. Lúc này câu hỏi chuyển sang: giữ vì món đồ hay giữ vì kỷ niệm.
Và phần thay món cũ bằng món mới thì có nếp riêng của từng nhà — hỏi người lớn trong nhà trước khi quyết bỏ hay thay, nhất là với đồ từ đời trước để lại.
Ba điều gọn lại
Một. Xỉn là tự nhiên và tuỳ ý; đốm xanh là dấu hiệu ẩm nên xử; rỗ mặt thì dừng lại, mài thêm chỉ làm mỏng.
Hai. Lau sạch chứ đừng đánh bóng như mới mỗi lần — mỗi lần đánh bóng lấy đi một lớp mỏng, và phần lõm sẫm màu chính là thứ làm hoa văn nổi lên.
Ba. Chanh giấm muối có tác dụng nhưng khó rửa hết trong khe chạm, và phần sót lại tiếp tục ăn mòn. Đồ mạ hoặc dát thì đừng dùng cách nào như vậy.